مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی فسا در تازه ترین ارزیابی مراکز تحقیقات کشور، در میان مراکز دارای بیش از ۱۰ سال سابقه فعالیت، موفق به کسب رتبه هفتم کشور شد.

به گزارش روابط عمومی معاونت تحقیقات و فناوری، این مرکز در شرایطی در جمع هفت مرکز برتر کشور قرار گرفته که بسیاری از رقبای آن سابقه دو تا سه دهه فعالیت دارند، در دانشگاه‌های بزرگ و مادر کشور مستقرند و از تعداد بیشتری اعضای هیئت علمی، زیرساخت‌های گسترده‌تر و در برخی موارد ردیف بودجه مستقل برخوردارند. مرکز فسا اما با تنها دو عضو هیئت علمی ثابت و منابع مالی محدود دانشگاه، در این رقابت قرار گرفته است.

در گفت‌وگویی تفصیلی با دکتر مجتبی فرجام، معاون تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی فسا و دبیر کارگروه مطالعات جمعیتی کشور، و دکتر زارع‌نژاد، رئیس مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی فسا، درباره روند شکل‌گیری و توسعه مرکز، جایگاه علمی آن، عوامل مؤثر بر این موفقیت و الزامات تداوم این مسیر به گفت‌وگو نشستیم.

 

سابقه شکل‌گیری مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی فسا به چه زمانی بازمی‌گردد و این مرکز چگونه به جایگاه فعلی رسیده است؟

دکتر فرجام: سابقه شکل‌گیری مرکز به حدود سال ۱۳۹۳ بازمی‌گردد. در آن زمان، دکتر احسان بهرامعلی، معاون وقت تحقیقات و فناوری دانشگاه، مأموریت پیگیری ایجاد این مرکز را به من واگذار کردند و از همان زمان، در کنار همکاران دانشگاه، مسیر شکل‌گیری و توسعه آن را دنبال کردم.

در سال‌های بعد، با افزایش فعالیت‌های پژوهشی، رشد تولیدات علمی و ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز، مرکز توانست ابتدا موافقت اصولی و سپس موافقت قطعی خود را دریافت کند.

در سال‌های نخست، مرکز در گروه مراکز دارای سابقه کمتر از ۱۰ سال ارزیابی می‌شد و در چندین دوره توانست در میان مراکز برتر این گروه قرار گیرد و به‌صورت پیاپی رتبه سوم کشور را کسب کند.

از سال گذشته، مرکز وارد گروه مراکز دارای بیش از ۱۰ سال سابقه شد و از آن زمان، عملکرد آن در کنار مراکزی ارزیابی می‌شود که سال‌ها و حتی چند دهه سابقه فعالیت علمی دارند. بنابراین رتبه هفتم امسال را باید در امتداد یک مسیر چندین‌ساله و در این چارچوب ارزیابی کرد.

 

کسب این رتبه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دکتر زارع‌نژاد: کسب رتبه هفتم، به‌ویژه در گروه مراکز دارای بیش از ۱۰ سال سابقه، دستاورد بسیار خوبی است. در این گروه حدود ۱۱۷ مرکز واجد شرایط ارزیابی بودند و بسیاری از آنها سابقه‌ای طولانی، نیروی انسانی گسترده و امکانات پژوهشی قابل توجه دارند.

برخی از این مراکز در دانشگاه‌های بزرگ و مادر کشور مستقر هستند و سال‌ها فرصت داشته‌اند تا زیرساخت‌های پژوهشی، شبکه‌های علمی و سرمایه انسانی خود را توسعه دهند. در مقابل، مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر فسا با دو عضو هیئت علمی ثابت فعالیت می‌کند.

به همین دلیل، یکی از نکات مهم درباره این رتبه، تناسب عملکرد علمی با ظرفیت موجود است. مرکز توانسته است با تعداد محدودی عضو هیئت علمی، تولید علمی قابل توجهی داشته باشد و در محور تولید دانش نیز امتیاز مناسبی کسب کند.

این موضوع نشان می‌دهد که ارزیابی عملکرد مرکز صرفاً حاصل افزایش تعداد فعالیت‌ها نیست؛ بلکه بهره‌وری علمی نیز در آن نقش داشته است.

چرا مرکز فسا را در این رقابت «تازه‌وارد» می‌دانید؟

دکتر فرجام: تازه‌وارد بودن به معنای تازه‌تأسیس بودن یا نداشتن سابقه پژوهشی نیست. منظور این است که مرکز فسا در مقایسه با بسیاری از رقبای خود، مدت بسیار کوتاه‌تری برای انباشت دستاوردهای علمی و سازمانی داشته است.

شاخص‌هایی مانند تعداد مقالات، استنادها و H-index در طول زمان انباشته می‌شوند. مراکز باسابقه همچنین فرصت بیشتری برای جذب و تربیت نیروی انسانی، توسعه زیرساخت‌ها، ایجاد شبکه‌های علمی و تثبیت جایگاه خود داشته‌اند.

برای مثال، یکی از مراکز نزدیک به مرکز فسا در این ارزیابی، ۱۲ عضو هیئت علمی دارد و از سابقه طولانی برخورداری از ردیف بودجه مستقل برخوردار است. بنابراین مقایسه عملکرد مراکز باید با توجه به ظرفیت واقعی آنها صورت گیرد.

از این منظر، قرار گرفتن مرکز فسا در رتبه هفتم در کنار این مراکز، ارزش این دستاورد را بیشتر نشان می‌دهد.

 

با توجه به این شرایط، آیا برای تأمین منابع پایدار مرکز نیز اقداماتی انجام شده است؟

دکتر فرجام: بله. اختصاص ردیف بودجه مستقل به مرکز، موضوعی است که طی سال‌های گذشته به‌صورت مستمر پیگیری شده است. این درخواست در دوره‌های مختلف، با حمایت و تأیید چندین معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت دنبال و برای بررسی به سازمان برنامه و بودجه نیز ارسال شد؛ اما در نهایت، به دلیل شرایط و ملاحظات موجود، این ردیف بودجه ایجاد نشد.

بنابراین امروز با ساختار تشکیلاتی مستقل، اما بدون ردیف بودجه مستقل مواجه هستیم.

منابع مرکز از سهم محدودی از یک درصد درآمد اختصاصی دانشگاه تأمین می‌شود؛ منابعی که باید برای مجموعه وسیعی از فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه، از مراکز تحقیقاتی و پایان‌نامه‌ها تا تحقیقات پایه و بالینی، آزمایشگاه جامع و مرکز رشد فناوری سلامت، اختصاص یابد.

این محدودیت برای مرکزی که در یک شهرستان فعالیت می‌کند و در سطح ملی با مراکز باسابقه رقابت دارد، موضوع مهمی است. با این حال، آنچه تاکنون به دست آمده نشان می‌دهد که استفاده هدفمند از ظرفیت‌های موجود می‌تواند بخشی از این محدودیت را جبران کند. برای ادامه این مسیر، تأمین منابع پایدار همچنان یک ضرورت است.

 

با توجه به این محدودیت‌ها، چه عاملی بیش از همه در موفقیت مرکز نقش داشته است؟

دکتر فرجام: به نظر من، مهم‌ترین عامل سرمایه انسانی است.

پژوهشگران، اعضای هیئت علمی، دانشجویان و کارشناسان مرکز در سال‌های گذشته با مسئولیت‌پذیری و پشتکار فعالیت کرده‌اند. بخشی از این فعالیت‌ها حتی در روزهای تعطیل و ایام نوروز ادامه داشته است.

در کنار اعضای هیئت علمی، کارشناسان توانمند نیز نقش بسیار مهمی دارند. برخی از این همکاران علاوه بر تجربه اجرایی، تخصص‌های پیشرفته‌ای مانند آمار زیستی دارند و در طراحی و تحلیل مطالعات نقش مؤثری ایفا می‌کنند. استمرار حضور نیروهای باتجربه نیز باعث شده دانش و تجربه سازمانی در مرکز حفظ شود.

البته حمایت و قدردانی مادی و معنوی از این همکاران هنوز متناسب با میزان تلاش آنها نیست و این موضوعی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

از سوی دیگر، راهبری پژوهش صرفاً تبدیل ایده به مقاله نیست؛ بلکه ایجاد تیم‌های مناسب، هدایت آنها به سمت مطالعات بزرگ‌تر و فراهم کردن زمینه برای تولید پژوهش اثرگذار است.

 

از نظر علمی، مهم‌ترین ویژگی مرکز را چه می‌دانید؟

دکتر زارع‌نژاد: به نظر من، یکی از نقاط قوت مرکز، تولید دانش متناسب با ظرفیت موجود است. تنوع موضوعات پژوهشی نیز به این توانمندی کمک کرده است.

فعالیت‌های مرکز حوزه‌های مختلف بیماری‌های غیرواگیر را پوشش می‌دهد و در کنار مطالعات مربوط به پیشگیری و مدیریت این بیماری‌ها، مطالعات جمعیتی و همگروهی نیز جایگاه مهمی دارند.

این تنوع باعث شده مرکز بتواند میان مسائل واقعی سلامت در منطقه و موضوعات علمی گسترده‌تر ارتباط برقرار کند و از ظرفیت پژوهش‌های پایه، بالینی و جمعیتی در کنار یکدیگر استفاده کند.

این تنوع پژوهشی چگونه مدیریت می‌شود؟

دکتر فرجام: ما تلاش کرده‌ایم پژوهش را از یک فعالیت صرفاً مقاله‌محور فراتر ببریم. بخشی از فعالیت‌های مرکز به مسائل واقعی سلامت و تولید شواهد برای تصمیم‌گیری در نظام سلامت مربوط است و در کنار آن، باید امکان فعالیت در حوزه علوم پایه، علوم نوین و تحقیقات بالینی در مرزهای دانش نیز وجود داشته باشد.

به همین دلیل، موضوعاتی مانند مطالعات جمعیتی، حکمرانی داده و حکمرانی شواهد برای ما اهمیت دارند. هدف این است که هم مسائل بومی و منطقه‌ای مورد توجه قرار گیرند و هم پژوهش‌ها بتوانند در سطح ملی و بین‌المللی ارزش علمی ایجاد کنند.

دانشجویان چه نقشی در این مسیر داشته‌اند؟

دکتر فرجام: از همان سال‌های نخست تلاش کردیم مرکز صرفاً محلی برای اجرای پروژه‌های از پیش تعریف‌شده نباشد. به همین منظور، «اتاق اندیشکده» شکل گرفت تا اعضای هیئت علمی و دانشجویان بتوانند مسائل را مطرح کنند، ایده بدهند و درباره راه‌حل‌های پژوهشی گفت‌وگو کنند.

دانشجویان بسیاری از این مسیر وارد فعالیت پژوهشی شده‌اند و مرکز در کنار کمیته تحقیقات دانشجویی، زمینه مشارکت آنها را فراهم کرده است.

من معتقدم دانشجویان یکی از مهم‌ترین مزیت‌های علمی کشور هستند. همان‌طور که پروفسور شاهین آخوندزاده نیز بر اهمیت این سرمایه انسانی تأکید کرده‌اند، در شرایطی که منابع مالی پژوهشی محدود است، تربیت دانشجویانی که بتوانند نقادانه فکر کنند و برای مسائل واقعی راه‌حل ارائه دهند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

از موفقیت به پایداری

برای حفظ این مسیر، چه زیرساخت‌هایی مورد توجه قرار گرفته است؟

دکتر فرجام: حفظ یک موفقیت از دستیابی به آن دشوارتر است. بنابراین در سال‌های اخیر تلاش شده است علاوه بر فعالیت علمی، زیرساخت‌های لازم برای استمرار پژوهش نیز توسعه پیدا کند.

تجهیز و توسعه آزمایشگاه‌ها، تقویت بیوبانک و افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های پژوهشی از جمله این اقدامات است. حفاظت از نمونه‌های ارزشمند، داده‌ها و زیرساخت‌های حیاتی نیز اهمیت دارد و از این منظر، پدافند غیرعامل و تداوم فعالیت پژوهشی در شرایط بحرانی باید بخشی از برنامه‌ریزی مراکز تحقیقاتی باشد.

البته پایداری فقط به تجهیزات وابسته نیست؛ حفظ نیروی انسانی، تربیت پژوهشگران جوان، استمرار همکاری‌های علمی و تأمین منابع متناسب با مأموریت مرکز نیز ضروری است.

آینده؛ فراتر از یک رتبه

با توجه به این مسیر، چشم‌انداز شما برای مرکز چیست؟

دکتر زارع‌نژاد: رتبه هفتم برای مرکز یک موفقیت ارزشمند است، اما مهم‌تر از رتبه، حفظ روند رو به رشد فعالیت‌های علمی و تبدیل ظرفیت موجود به دستاوردهای پایدار است.

دکتر فرجام: من نیز همین نگاه را دارم. به عنوان یکی از بنیان‌گذاران مرکز که از مراحل اولیه شکل‌گیری آن در این مسیر حضور داشته‌ام، دغدغه اصلی من حفظ و تقویت این ظرفیت در سال‌های آینده است.

مرکز تحقیقات بیماری‌های غیرواگیر امروز بخشی از زیرساخت علمی دانشگاه است و باید بتواند در شرایط عادی و بحرانی به فعالیت خود ادامه دهد. هدف ما نباید صرفاً حفظ رتبه هفتم باشد؛ بلکه باید ایجاد مسیری پایدار برای تولید دانش، تربیت پژوهشگر، حل مسائل سلامت و تبدیل شواهد پژوهشی به تصمیم‌های بهتر در نظام سلامت باشد.

تجربه این مرکز نشان داده است که یک مرکز نسبتاً جوان، حتی با منابع محدود، می‌تواند با تکیه بر سرمایه انسانی، بهره‌وری علمی، کار تیمی و مدیریت هدفمند پژوهش در کنار مراکز باسابقه و قدرتمند کشور قرار گیرد.

رتبه هفتم، بنابراین پایان مسیر نیست؛ بلکه نشانه‌ای از ظرفیتی است که از سال ۱۳۹۳ شکل گرفته و اکنون باید برای پایداری و اثرگذاری بیشتر آن سرمایه‌گذاری شود.