کمیته نوبل در مؤسسه کارولینسکا اعلام کرد جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۲۶ به طور مشترک به کارل دایسراث (Karl Deisseroth) از مؤسسه پزشکی هوارد هیوز و دانشگاه استنفورد آمریکا، پیتر هگمان (Peter Hegemann) از دانشگاه هومبولت برلین آلمان و گئورگ ناگل (Georg Nagel) از دانشگاه وورتسبورگ آلمان تعلق گرفت.

این جایزه به دلیل «کشف کانال‌های یونی وابسته به نور و اپتوژنتیک» اعطا شده است.

جلبکی که کلیدی برای سلول‌های عصبی شد

جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۶ برای اپتوژنتیک اعطا شده است؛ روشی که امکان نشان دادن چگونگی شکل‌دهی حافظه، احساسات و رفتارها توسط سلول‌های عصبی در مغز زنده را فراهم می‌کند. پیتر هگمان و گئورگ ناگل پروتئین قابل توجهی به نام کانال‌رودوپسین را در یک جلبک تک‌سلولی کشف کردند و کارل دایسراث این پروتئین را به کلیدی کنترل‌شده با نور برای سلول‌های عصبی تبدیل کرد. برندگان این جایزه بنیان یک دوره جدید در علوم اعصاب را گذاشته‌اند.

آغاز ماجرا با کنجکاوی یک دانشمند

همه چیز با کنجکاوی پیتر هگمان آغاز شد. او می‌خواست بداند جلبک تک‌سلولی کلامیدوموناس چگونه می‌تواند به سمت منبع نور شنا کند. در اوایل دهه ۲۰۰۰، او و گئورگ ناگل پروتئین کانال‌رودوپسین را کشف کردند؛ پروتئینی جلبکی با ویژگی‌های منحصربه‌فرد که روی سطح سلول قرار دارد. وقتی این پروتئین با نور آبی روشن می‌شود، کانالی در آن باز می‌شود و یون‌های باردار به داخل سلول جریان می‌یابند و یک импульس الکتریکی ایجاد می‌کنند. آنها دریافتند که صرف‌نظر از نوع سلولی که این پروتئین در آن قرار می‌گیرد، آن سلول‌ها به نور حساس می‌شوند.

کارل دایسراث ژن کانال‌رودوپسین را به سلول‌های عصبی موش‌ها وارد کرد و با تاباندن نور آبی توانست یک سیگنال عصبی ایجاد کند. او این دستاورد را در سال ۲۰۰۵ منتشر کرد و دو سال بعد موفق شد این کلید کنترل‌شده با نور را در مغز موش‌های زنده به کار بیندازد.

اپتوژنتیک؛ انقلابی در درک مغز

این روش کنترل سیگنال‌های عصبی با نور اکنون اپتوژنتیک نامیده می‌شود و به سرعت تأثیری جهانی یافته است. پژوهشگران با استفاده از اپتوژنتیک توانسته‌اند مدارهای عصبی مرتبط با حافظه‌ها، احساسات و رفتارهای خاص و مرتبط با اختلالات عصبی و روانی را آشکار کنند. در پزشکی بالینی نیز پژوهشگران از این روش برای تلاش جهت بازگرداندن بینایی در افراد دارای اختلال بینایی استفاده می‌کنند.

«اپتوژنتیک فرصت‌هایی برای نقشه‌برداری از مغز فراهم می‌کند که روزگاری فقط در رؤیا می‌گنجید»، این را پر سونینگسون، رئیس کمیته نوبل فیزیولوژی یا پزشکی، می‌گوید.

اپتوژنتیک درک ما از مغز را به شکلی بنیادین دگرگون کرده است و هر روز کشف‌های تازه‌ای را به همراه دارد که به حل یکی از بزرگ‌ترین رازهای بشریت کمک می‌کند: اینکه مغز شگفت‌انگیز ما چگونه کار می‌کند.

درباره برندگان

کارل دایسراث، متولد ۱۹۷۱، دکترای خود را در سال ۱۹۹۸ و مدرک پزشکی را در سال ۲۰۰۰ از دانشگاه استنفورد دریافت کرد. او استاد دانشگاه استنفورد و مؤسسه پزشکی هوارد هیوز است.

پیتر هگمان، متولد ۱۹۵۴، دکترای خود را در سال ۱۹۸۴ در مؤسسه ماکس پلانک برای بیوشیمی در مارتینزرید آلمان گرفت. او استاد ارشد علوم اعصاب در دانشگاه هومبولت برلین است و کشف جایزه‌گرفته در مؤسسه ماکس پلانک برای بیوشیمی انجام شده است.

گئورگ ناگل، متولد ۱۹۵۳، دکترای خود را در سال ۱۹۸۸ از دانشگاه فرانکفورت آلمان دریافت کرد. او استاد فیزیولوژی مولکولی گیاهی در دانشگاه وورتسبورگ است و کشف جایزه‌گرفته در مؤسسه ماکس پلانک برای بیوفیزیک در فرانکفورت انجام شده است.

مبلغ جایزه ۱۲ میلیون کرون سوئدی است که به طور مساوی میان برندگان تقسیم می‌شود.